Over Ons

Wie het verhaal van Tour & Taxis wil vertellen, kan niet om de geschiedenis van het Europese postkantoor heen. In 1501 benoemde Filips de Schone de Noord-Italiaanse Francesco de Tassi tot postmeester van Nederland. Brussel was ideaal gelegen voor de familie de Tassi, aangezien het zich in het centrum bevond van een uitgebreid netwerk dat zich uitstrekte tot Londen, Madrid, Amsterdam en Wenen... In Brussel nam Francesco zijn intrek in een stadskasteel vlakbij de huidige Zavel. Vier eeuwen lang controleerde de familie Tassi de Europese post. Door huwelijk veranderde de Duitse tak in 1650 haar naam in von Thurn und Taxis, terwijl de Italiaanse afdeling ook haar naam veranderde in de la Torre e Tasso. Beide varianten weerspiegelen Tour & Taxis, een Belgicisme en de huidige naam van wat toen een drassige weide nabij de haven was, waar postkoetspaarden konden grazen.

Op 22 juli 1900 verklaarde koning Leopold II de bouwwerf van Tour & Taxis open. De koning had een bijzondere voorliefde voor treinen. Hij promootte spoorwegen tot ver buiten de landsgrenzen. Hij was ambitieus: hij wilde België uitrusten met een volledige spoorinfrastructuur om zo een unieke handelspositie in te nemen. Vanuit deze visie omarmde hij het verbinden van havens en spoorwegen en het laten samenwerken ervan. De eerste gebouwen die werden gebouwd waren het Hôtel des Douanes, vlakbij de Rue Picard, en twee monumentale pakhuizen: de emblematische Entrepôt Royale en het pakhuizencomplex dat tegenwoordig bekend staat als de Sheds. De Brusselse architect Ernest Van Humbeek kreeg de opdracht om deze gebouwen te ontwerpen. Jules Zone assisteerde hem, destijds hoofdingenieur van de Haven van Brussel. De werkzaamheden begonnen in 1904. Drie jaar later waren de gebouwen klaar.

Een imposant pakhuis in eclectische stijl, een handelspaleis met hier en daar een vleugje Art Nouveau, een neogotische vesting. Sinds 1907 is de Entrepôt Royal het juweel aan de kroon van Tour & Taxis. Het embleem van de Avenue du Port zit boordevol symboliek. Denk maar aan de klokkentoren bekroond met een wereldbol. Maar ook de wapenschilden die de verschillende gevels sieren. Sommigen verwijzen naar de dorpen en steden die betrokken zijn bij de bouw ervan. Anderen vertegenwoordigen commerciële thema’s, zoals de maritieme navigatie. Net boven de hoofdingang waakt Mercurius, de Romeinse god van de handel, over iedereen die het gebouw binnenkomt. De Entrepôt Royal was destijds bedoeld voor de langdurige opslag van goederen. Treinwagons konden het gebouw binnenkomen. Spoorwegpersoneel loste de goederen op de perrons. Via een netwerk van goederenliften, brede gangen en metalen loopbruggen werden ze naar de daarvoor bestemde opslagloods geleid. Om zo’n lodge te openen waren twee sleutels nodig. Eén van de eigenaar en één van de douanebeambte. De kelder, de half ingegraven kelder, was gereserveerd voor wijnopslag.

De naam van dit enorme pakhuis-bijgebouw verwijst naar het karakteristieke schuur- of zaagtanddak. Een systeem ontworpen om grote baaien af te dekken. Hierdoor is het gehele raamwerk zelfdragend. En met zijn 17.000 m2 is het enorme pakhuizencomplex maar liefst drie keer zo groot als de Grote Paleis van Brussel. Het typische dak bestaat uit verschillende ijzeren constructies die doen denken aan vliegtuigvleugels. Aan de oostzijde rust het op een halfhoge muur en aan de westzijde metalen kolommen die een platformoverkapping ondersteunen. Daglicht komt alleen binnen via de noordelijke hellingen van het dak. Omdat er nooit direct zonlicht is, is de lichtintensiteit in het gebouw overal hetzelfde. Bovendien elimineerde de constructie van de schuur de noodzaak voor tussenliggende steunconstructies zoals muren of pilaren. Hierdoor konden voertuigen zich gemakkelijk door het magazijn verplaatsen. Het systeem rust op houten inverts of drijvende basisplaten die direct op de drassige grond rusten en fungeren als een groot vlot. Loopbruggen langs de zijwanden bieden toegang tot de kelderverdiepingen van het pakhuiscomplex. Loodsen waren aanvankelijk bedoeld voor de tijdelijke opslag van goederen waarvoor douanerechten betaald moesten worden, van tabak en suiker tot textiel en andere unieke producten. Alcoholische dranken werden gebotteld en opgeslagen in de kelders.

Met een indrukwekkende oppervlakte van 40.000 m2 was het Gare Maritime aan het begin van de 20e eeuw het grootste vrachtstation van Europa. Spoorwegwerkers werkten maar al te graag in deze symbolische setting, ontworpen door Frédéric Bruneel, destijds hoofdingenieur van de spoorwegen. De bouw van het station begon begin 20e eeuw. Het werd in 1907 in gebruik genomen. Het Gare Maritime is een toonbeeld van industrieel erfgoed. Het bestaat uit drie imposante stationshallen en vier nevenruimten. Er is voldoende ruimte voor ruim 2 km overdekte pistes. Maar ook voor platforms voor vrachtwagens en karren. De metalen dakconstructie van de stationshallen doet denken aan omgekeerde scheepsrompen. Het bevat prachtige Art Nouveau-elementen zoals smeedijzeren bloemen en kantwerk. De scharnieren aan de boven- en onderkant van de stalen kolommen zijn met rollen bevestigd, waardoor het gebouw de nodige bewegingsvrijheid krijgt. De grote glasoppervlakken van de voor- en zijgevels zorgen voor veel natuurlijk licht. De nokdakkapellen werden ook gebruikt om de rook van de stoomlocomotieven af te zuigen. Dankzij Gare Maritime werd Tour & Taxis het belangrijkste logistieke platform van België. Hier werden goederen die per trein in Brussel aankwamen, overgeladen om – al dan niet met behulp van een ander vervoermiddel – naar hun eindbestemming te reizen.

Een klein paleisje met een essentiële publieke functie. Vertegenwoordigers van bedrijven en ondernemers kwamen hier de douaneformaliteiten vervullen voor goederen – zoals auto's, wijnen, tapijten, machines of textiel – die zij elders op het terrein hadden ontvangen. Dit waren rijke mensen, financieel welvarend. En dit werd gerespecteerd. Elegante buitentrappen geven toegang tot een ruime hal van 115 meter lang, die doet denken aan de winkelgalerijen van het centrum van Brussel, met een glazen dakraam. In het midden van deze hal stonden kleine houten bureaus voor douane-expediteurs, die deze gebruikten om hun klanten te helpen goederen aan te geven. Er waren ook talloze brievenbussen voor evenveel verschillende soorten documenten. Rondom deze centrale ruimte was op de begane grond ruimte voor balies. Op de tweede verdieping gaf een galerij met een smeedijzeren borstwering toegang tot de kantoren van de regionale douanedirectie. Alle kamers waren aangenaam, met eiken parketvloeren en marmeren schouwen. Onder het dak bevonden zich ook kantoren. In het souterrain bevonden zich de personeelskantine, de conciërgewoning en extra opslagruimte.

In de buurt van de Rue Picard wordt het Gare Maritime geflankeerd door twee gebouwen ontworpen door het architectenduo Constant Bosmans en Henri Vandeveld. Ze waren ook verantwoordelijk voor het ontwerp van de Solvay-bibliotheek in het Leopoldpark. Dit zijn het Maison de la Poste en het Pakketdepot. Het Maison de la Poste was begin 20e eeuw het administratieve centrum van deze locatie. Later deed het dienst als postkantoor voor het naastgelegen goederenstation. Zo werd het een essentiële schakel in de distributieketen van Tour & Taxis. In tegenstelling tot pakhuizen – die zo donker mogelijk waren om de inhoud langer te bewaren – draaide de architectuur van dit gebouw om licht. Het ruime loket op de begane grond verwelkomde het grote publiek. Op de bovenste verdiepingen had de spoorwegadministratie haar kantoren. Maar van binnen leek het Maison de la Poste meer op een theater dan op een postkantoor. De publieke dienstverlening mocht in die tijd schitteren. Het Pakketdepot is veel kleiner. Het bestond uit een vierkante toren en een rechthoekig bijgebouw. Het diende als opslagruimte voor kleine pakjes en onbestelbare goederen die niet waren opgehaald. De kantoren in dit gebouw waren gereserveerd voor de afdeling die verantwoordelijk was voor het bezorgen van postpakketten en accijnsgoederen.

De jaren zestig waren de absolute gloriejaren van Tour & Taxis. Er werkten destijds ongeveer 3.000 mensen. In 1968 werd de Europese Douane-unie van kracht. Daarmee verloor Tour & Taxis zijn voornaamste bestaansreden. Het industriële erfgoed en de rest van het terrein raakten in onbruik en raakten vervolgens in verval. Na verloop van tijd besloten de NMBS en de Haven van Brussel het pand te verkopen. Tour & Taxis kwam zo in handen van Nextensa, toen Extensa geheten, die een visie ontwikkelde voor een herontwikkeling die de locatie nieuw leven zou inblazen. In 2008 won het symbolische Entrepôt Royal – het eerste gebouw dat werd gerenoveerd – de prestigieuze Europe Nostra Award. Een welverdiende erkenning voor de succesvolle renovatie van dit monument aan de Havenlaan. Daarna volgden de renovatie van verschillende andere gebouwen: de Schuren, het Maison de la Poste, het Bâtiment des Produits Dangereux, de Visoliekaai, het Hôtel des Douanes, enz. Er volgden ook nieuwbouwprojecten. Het passiefgebouw voor het Brusselse Departement Leefmilieu bijvoorbeeld. En de VAC Herman Teirlinck, een Vlaams overheidsgebouw ontworpen door Neutelings Riedijk Architecten. Dit bedrijf werkte vervolgens aan de Gare Maritime, een energieneutraal renovatieproject waarmee Tour & Taxis in 2021 opnieuw een Europa Nostra Award won.

De afgelopen twee decennia heeft Tour & Taxis een spectaculaire metamorfose ondergaan. Wat ooit een groot logistiek knooppunt was, is omgevormd tot een dynamische, vooruitstrevende stadswijk in de levendige Kanaalzone van Brussel. Authenticiteit, duurzaamheid en positieve impact staan voorop. Vandaag is Tour & Taxis een baanbrekende plek om te wonen, werken, winkelen en recreëren. Maar het is ook een plek waar verleden en heden samenkomen om een spannende omgeving te creëren waar alle Brusselaars welkom zijn. Het beste voorbeeld hiervan? De Gare Maritime: de klassieke geest van industriële stationshallen is bewaard gebleven. Waar nodig werd de imposante stalen draagconstructie versterkt. De historische houten daken zijn ter plaatse gezandstraald en gerestaureerd. Bovendien werden de originele kasseien van het station geborgen en geëgaliseerd, zodat ze opnieuw in het gebouw konden worden geïntegreerd. De rest van de constructie is duurzaam en modern. De energie van het gebouw wordt ter plaatse opgewekt met behulp van aardwarmte en zonnepanelen. De eikenhouten paviljoens creëren een overdekte structuur van boulevards, straten, pleinen en tuinen: een overdekte stad waar ontdekken en ontmoeten centraal staan.